"Pandemi döneminden sonra en çok işçi ölümü 2025 yılında gerçekleşti. Bu duruma yıllardır ifade ettiğimiz Türkiye'deki 'olağanlaştırılmış bir iş cinayetleri rejimi'nin sonucu olarak bakmak lazım. Zira çalışma koşulları ağırlaşıyor, işçiler daha fazla sömürülüyor ve bu durum iş cinayetlerine yol açıyor. Tek bir failden, tek bir cinayet mahallinden, tek bir nedenden söz edemeyeceğimiz için; arka planında devlet aygıtının, idari ve yargısal mekanizmaların, üretim ilişkilerinin ve sermaye birikim modelinin bulunduğu bir durum bu. İş cinayetleri an itibarıyla sadece işyerlerinde işçi sağlığı ve iş güvenliği (İSİG) önlemleriyle durdurulabilecek aşamayı geride bıraktı. İş cinayetleri çok katmanlı ve çok boyutlu bir olgu olup, temelde bir sonuçtur. Ana hatlarıyla iş cinayeti rejiminin kolonları; neoliberal politikalar, uluslararası iş bölümünde Türkiye'nin ucuz emek rezervi rolü, organize sanayi bölgeleri (OSB) ve özel endüstri bölgeleri ile Anadolu'nun 'küresel fabrikaya' dönüşmesi, kamunun varlıklarına el koyarak devam eden ilkel birikim, grevlerin ve işçi direnişlerinin engellenmesidir." *** Geçtiğimiz hafta yayınlanan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi 2025 Yılı İş Cinayetleri Raporu bu tespitlerle başlıyor. Saptanabildiği kadarıyla yıl boyunca en az 2 bin 105 işçi bu cinayetlerde hayatını kaybetmiş. Yıl içinde en çok iş cinayeti Kasım ayında gerçekleşmiş, en az 219 işçi o ay içinde hayatını yitirmiş. Kasım ayını en az 212 iş cinayetiyle Temmuz, 208 ölümle Eylül ayları takip etmiş. Geçtiğimiz 1 Mart'ta Antakya'da servis aracının bir TIR'la çarpışması sonucu üçü çocuk toplam yedi; 23 Haziran'da Batman Sason'da adli keşfe giden bilirkişi heyetini taşıyan aracın öndeki araca çarpması sonucu beş; 23 Temmuz'da Eskişehir Seyitgazi'deki yangını söndürme çalışmasında beşi Orman Genel Müdürlüğü işçisi, beşi AKUT gönüllüsü toplam on; 8 Kasım'da Kocaeli Dilovası'nda fabrika yangını sonucu üçü çocuk, altısı kadın olmak üzere toplam yedi can kaybı yaşanmış. İSİG Meclisi metal iş kolunda en az 108 işçi ölümünü kayda geçirmiş ama rapora "en fazla öğrenemediğimiz ölümün yaşandığı iş kolu" diye de not düşmüş. Geçtiğimiz yıl sanayi sektöründe 691, inşaat sektöründe 521, hizmet sektöründe 478, tarım sektöründe 415 işçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetmiş. İş cinayetlerinin nedenlerine bakıldığında ise ilk beş sırada en az 466 ölümle trafik ve servis kazaları, 374 ölümle ezilme ve göçük, 354 ölümle yüksekten düşme, 299 ölümle kalp krizi ve beyin kanaması, 95 ölümle elektrik çarpması yer alıyor.

Biri dedi ki, "Ceketin ne güzel, nereden aldın?" Ceketi çıkarıp ona verdim. Bir kadın "Gözlerin ne güzel" dedi, ikisini de çıkarıp avucuna koydum. "Yarım akılla mis gibi yaşayabilecekken beni reddettin. Bak şimdi ne hale geldin? Artık senden isteyeceğim bir şey de kalmadı." "Hayır" dedim. "Aklım var. Aklım hala var ve istersen sana tamamını verebilirim. Aklım olsa ilk anda verirdim ama o zamanlar akılsızdım, şimdi akıllandım. Al aklımı. Hepsi senin olsun." Kişinin yüzü karardı. "Senin aklını ne yapayım? Kimse senin aklınla ilgilenmiyor. Hem artık akıl para etmiyor. Aklın varsa sus ve yenilgiyi kabul et. Bu dünyaya vereceğin hiçbir şey kalmadı." İyi ki kalbim yok, olsaydı o anda kalp krizi geçirirdim, iyi ki gözlerim yok olsaydı hüngür hüngür ağlardım. "Sana verebilecek bir şeyim var. En değerli varlığım. Aklımdan daha değerli, bedenimden daha önemli. Sana onu versem kabul eder misin?" Kişi ilgilenir gibi oldu. "Neyin var? Söyle, senden geriye ne kaldı?" "Adım" dedim... "Al adım senin olsun. Onla ne istersen yap. İster dünyadan sil, ister üstüne işe. Bir adım kaldı, durma." Kişi adımı aldı. Sorulmasa da "iyi bilirdik" deyin.

2026'nın bir yandan Renault, Hyundai ile Tofaş'ın üretimine başlayacağı yeni modeller diğer yandan da Çinli markaların Türkiye yatırımlarıyla ilgili gelişme ve muhtemel kararlar açısından hayli hareketli geçmesi bekleniyor... Renault, Hyundai ve Tofaş, bu yıl yeni modellerin üretimine başlama konusunda son hazırlıklarını yaparken, BYD'nin Manisa'daki yatırımıyla ilgili olarak 2026'da bir hareketlenme yaşanması da beklentiler arasında. Şubat ayından itibaren otomobilin Türkiye'de satışa sunulmasıyla birlikte ciddi bir hareketlilik yaşayacak olan Oyak Renault, yine bu yıl içinde "Boreal" adlı SUV'un üretimine de başlayacak. Kia da uygun fiyatlı elektrikli yarışına giriyor Avrupa'da elektrikli araç konusunda ciddi iddiası bulunan ve bu konuda yatırım yapmayı sürdüren Kia, "Renault 4" ve "Volkswagen ID Polo"nun yanı sıra "Skoda Epiq" gibi yakında piyasaya sürülecek elektrikli uygun fiyatlı modellerle rekabet edecek küçük SUV modeli "EV2"yi tanıttı. Gazoo Racing ayrı marka haline geliyor Toyota'nın motor sporlarında kullandığı araçların yanı sıra bazı modellerinin performanslı versiyonlarını geliştiren "GAZOO Racing", bağımsız marka haline geliyor. GAZOO Racing, Toyota'nın yarış araçlarının yanı sıra "GR Yaris", "GR Supra", "GR86" gibi yol otomobillerini de geliştirmişti. Toyota, GAZOO Racing imzalı "GR GT" ve "GR GT3" modellerini de geçen yıl tanıtmıştı. Bozkurt, "Sektörümüz için 2025, globaldeki ve iç pazardaki gelişmeler yönünden tüm zorluklara rağmen olumlu bir yıl oldu... Yılın başında geçen seneye paralel bir pazar hacmi öngörülüyordu ancak Türkiye'nin yüksek nüfusu, artan mobilite ihtiyacı ve yaşlanan araç parkının yenilenme zamanının gelmiş olması, yeni rekor satış adetlerini destekleyen temel faktörler oldu" dedi.

Mahkemeler arasında tartışma konusu olan bu durum 2023/1 Esas, 2025/3 Karar sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı ile kesin olarak çözüme kavuştur. Karara göre 6098 sayılı Kanun'un 444 ila 447. maddeleri uyarınca rekabet yasağına aykırılık sebebiyle açılacak davalarda asliye ticaret mahkemeleri görevlidir. Ciddi risk olmalı Rekabet yasağı sözleşmeleri ancak birtakım koşulların varlığı halinde geçerli kabul ediliyor. Çalışanın bahsedilen bilgilere ulaşma imkanı bulunsa da işverene ciddi zarar verme imkanı bulunmuyorsa yine rekabet yasağı geçerli olmayacaktır. Rekabet yasağının süresi iki yılı aşamaz. Rekabet yasağı ayrıca işverenin tüm faaliyet alanını kapsamamalı ve işçinin somut göreviyle sınırlanmalıdır. Bazı görüşler şirket, uluslararası bir şirket ise ve kişinin işini uluslararası şirketin diğer şehirlerinde yaparak şirkete zarar verme imkanı varsa uluslararası rekabet yasaklarını da kabul ediyor. Rekabet yasakları işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle derhal sona erdirmesi durumunda geçerli değil. İşverenin ağır ihlaline rağmen işçinin iş sözleşmesini sürdürmesini beklemek, hakkaniyete uygun bir durum olmayacaktır.

Şimdi ise sahnede yeni bir aktör var: yapay zekâ. Yapay zekâ savaş alanına girdiği anda, hız her şeyin önüne geçiyor. Çünkü artık savaş kararı, "geri dönülemez bir insan bedeli" hissiyle alınmıyor. Bugün büyük güçler yapay zekâyı savunma sistemlerine entegre ederken temel gerekçeleri aynı: Rakip yapıyorsa, ben de yapmak zorundayım. Fark şu: Nükleer silahlar kullanılmadıkça caydırıcıydı. Yapay zekâ ise kullanıldıkça gelişiyor. Bunların hiçbiri "kötü" olduğu için tehlikeli değil. Yapay zekâ, doğru kullanıldığında çatışmaları daha kısa sürede bitirebilir, sivil kayıpları azaltabilir, erken uyarı sistemleriyle büyük felaketlerin önüne geçebilir. Tarih bize şunu net biçimde gösteriyor: Hiçbir büyük yıkım "kötü niyet" etiketiyle başlamaz. Yapay zekâ bu süreci sadece daha hızlı, daha karmaşık ve daha az görünür hale getiriyor. Yapay zekâ bir araçtır.

Epey komik ve fazlasıyla trajik bir bölümdür, kitabın tamamı gibi... Şu satırlar, Selim'in intiharından sonra Turgut'un yana yakıla arayıp bulduğu kağıtlardaki bu biyografi çalışmasının genel ironik yapısını çok iyi özetler: "Evet! Turgut, tercümei halini yazan büyük müverrih Selim Işık'ın aksine, ilk tahsilini sokakta yapmıştı. Henüz üç yaşının baharındaydı. Güneşli bir günün sabahında, minimini Turgut, ilk defa sokağa çıkıyordu. Nasıl, minimini Newton, gene böyle güneşli bir günde, bahçesinde dolaşırken, başına düşen bir elma sayesinde yerçekimi kanununu bulmuşsa, Turgut da o gün, sokak, dolayısıyla hayat mücadelesi kanununu keşfetmişti. Evlerinin yanındaki boş arsada top oynayan çocukların arasına, yaşının verdiği teklifsizlikle sokulmaya çalışınca, beş yaşında kocaman bir sokak serserisinden ilk yumruğu yedi gözüne. Hidrostatik kanununu bulur bulmaz hamamdan fırlayan Arşimidis'in hızıyla geriye döndü ve annesine şikâyete koştu." (İletişim Yay., 8. Basım, 1992, s. 59) *** Oğuz Atay'ın yazım biçemini belki en iyi açıklayabilecek terim, Fredric Jameson'ın düşünce dünyamıza kazandırdığı 'diyalektik yazım tarzı'dır: En birbiriyle ilişkisiz gibi görünen unsurların bile, aslında tarihsel olarak nasıl da aynı gelişim/değişim çizgisini oluşturan noktalar olabileceğini gösteren, yüzeyin ardındaki derinliği işaret eden bir anlatım tarzı... Marxist edebiyat eleştirisinin son büyük isimlerinden Jameson, Marksizm ve Biçim adlı kitabında önerdiği bu terimin tarihsel gerekliliğini şöyle açıklar: "Engels, Balzac'ın çizdiği Fransız toplumunun tam bir tarihinden, 'ekonomik ayrıntılarda bile (örneğin, Devrimden sonra gerçek ve özel mülkiyetin yeniden dağıtılışı) zamanın profesyonel tarihçi, ekonomist ve istatistikçilerinin tümünden daha fazla şey öğrendim' şeklinde söz etmiştir. Gerçekten de, geleneksel olarak, Marksist yazın eleştirisi hem diyalektik yöntemin inceliklerine hem de Marksist sosyal ve ekonomik öğretiye uygun bir giriş sağlamıştır. Fakat çağdaş Marksist yazın eleştirisi, Engels'in içerikten öğrendiğinin, biçimin içersinde de geçerli olduğunu göstermek zorundadır." (Çev: Mehmet H. Doğan, YKY, İstanbul, 1997, s.29) Yazıyı alıntıya boğmak istemiyorum ama, Jameson'ın Adorno'nun Viyanalı entelektüellerin gelişiminden söz ettiği bir paragraf üstüne yaptığı şu saptamalar da 'diyalektik yazım tarzı'nı çok iyi tanımlar: "Avusturyalı karakterinin bir ruh çözümlemesi midir bu? Toplumun gerçekte üstesinden gelemediği çelişkileri imgesel alanda nasıl çözdüğüne değgin bir ibret dersi mi? Müziğin, simgesel mantığın ve parasal kağıtların biçemsel bir yan yana gelişi mi? Söz konusu metin bütün bunların hepsidir....Olan şey daha çok şu: göz açıp kapayıncaya kadar kısa bir süre içinde, birbirinden kopuk gerçekliklerin, başlangıçta birbirinden ne denli uzak görünürse görünsün, yine de bir şekilde birbiriyle karıştığı ve birbirine sarıldığı birleşmiş bir dünya, bir evren görüyoruz; bu evren içinde olasılığın egemenliği, kısa bir süre için, gözün ulaşabildiği her yerde bir çapraz ilişkiler ağına, geçici olarak zorunluluğa dönüşmüş olan olumsallığa odaklanıyor yeniden." (s.27) *** Oğuz Atay'ın tüm kitapları, diyalektik yazım tarzı örnekleri olarak okunabilir. Birinci Dragut'un yaşam öyküsünde şöyle bir ifade geçer örneğin: "Akıl hocası Makyavel'in bir köprüyü geçişi sırasında, karşısına birdenbire çıkan bir ayıyı, annesinin erkek kardeşi sıfatıyla selamlaması gibi, Turgut da, kuvvetli olduğu yerlerde ayıya ayı dediği halde, işine gelmeyince onunla bir akrabalık kurması..." (age, s. 60) Gördüğünüz gibi, Atay, Türkiye'de doğup büyüyen herkesin erken yaşlardan itibaren öğrendiği ve belli ölçülerde benimsediği bir deyimi -'köprüyü geçene kadar ayıya dayı demek'- tek bir cümlede farklı kültürel, sosyolojik ve felsefi katmanlarıyla çözümlüyor. İngilizce "Fake it 'til you make it" (hedefine ulaşana kadar numara yap) deyimiyle ya da 'takiye' kavramıyla akrabalık ilişkilerini, en fenası, bu deyimin bir toplumun yozlaşmış ahlak anlayışını, çarpılmış ekonomik ve politik kültürünü nasıl yansıtıyor olabileceğini henüz bilmiyordum.

En düşük emekli aylığı tamı tamına 1062 liralık "dokunuş" ile 20 bin TL oldu. "Durumun farkındayız ama sabır", "Ekonomik dengeler elvermiyor, kaynak yok", "kaynakları deprem bölgesine harcıyoruz" veya "emekli aylıkları az ama en azından düzenli ödeniyor, geçmişte aylarca ödenmiyordu" gibi gerekçelere sarılmalarından anlaşılıyor ki durumun vahametinin farkındalar. Dahası en düşük emekli aylığını resmi enflasyon kadar artırıp (%12,19) 18 bin 938 TL yapmaya cesaret edemediler. Ocak 2025'te tamı tamına resmi enflasyon kadar artırıp 14 bin 469 TL, Temmuz 2025'te de yine kuruşu kuruşuna kadar artırıp 16 bin 881 TL yapmışlardı. Emekli aylıklarındaki sefalet sadece bugünün konusu değil. İktidarda işçilerin deyişiyle "kurt-kuş-arı" koalisyonu vardı: MHP-DSP-ANAP Koalisyon hükümeti. 2000'li yılların başında sosyal güvenlik "en büyük kara delik, bütçeye yük" diyerek IMF tandanslı sözde sosyal güvenlik reformlarını harfiyen uyguladılar. Sosyal güvenlik karşı devrim hazırlıklarının yapıldığı 2005-2008 döneminde, hükümetin ekonomi yönetiminde bulunan Kemal Unakıtan, Ali Babacan ve Mehmet Şimşek, sosyal güvenlik sistemini ve emekli haklarını "mali yük" ve "bütçe disiplinini bozan unsurlar" olarak görüyordu. Dönemin Maliye Bakanı Kemal Unakıtan, 2005'te sosyal güvenliğe bütçeden ayrılan payı "karadelik" olarak ilan etmişti. Bakan, sosyal güvenlik harcamalarının bütçe üzerinde bir "kâbus" ve "dipsiz kuyu" olduğunu savunarak, bu alandaki kamu harcamalarının ekonominin geneli için bir tehdit oluşturduğunu iddia ediyordu. Hükümetin ekonomi politikalarından sorumlu Ali Babacan, 2004 ve 2005 yıllarında IMF'ye sunulan niyet mektupları ve yaptığı çeşitli açıklamalarla, sosyal güvenlik sistemine verilen bütçe desteğinin yüzde 1 seviyesine düşürülmesini temel hedef olarak vadediyordu. Babacan, "sosyal güvenlik reformunun" temel amacının bu "açıkları" kapatmak ve devletin sosyal güvenliğe ayırdığı kaynakları minimize etmek olduğunu açıkça söylemişti. Mehmet Şimşek, 2007'de kabineye girmesinin ardından Türkiye'deki emekli aylıklarını yüksek bulduğunu söyleyerek, bazı emeklilerin çalışırken aldıkları ücretin %106'sını emekli aylığı olarak aldığından şikayet bile etmişti. NEREDEN ÇIKTI BU EN DÜŞÜK EMEKLİ AYLIĞI? Mehmet Şimşek'in "emekliler çalışırken aldıkları ücretin yüzde 106'sını emekli aylığı alıyor" yakınması her şeyi anlatıyor. Geçmişte emekliler çalışırken aldıkları ücret ve maaşının yaklaşık yüzde 70-75'ini emekli aylığı olarak alırdı. Dolayısıyla 35-40 yıl çalışan bir işçinin emekli aylığı Şimşek'in şikayet ettiği düzeye çıkabilirdi. Şimdi en düşük emekli aylığı olarak bilinen uygulama geçmişte emekli aylıklarının alt sınırıydı. 1999 öncesinde emekli aylıklarının alt sınırı (asgari emekli aylığı) yüzde 70 idi. Emekli aylıklarının alt sınırı 1999'da 4447 sayılı yasayla yüzde 35'e indirildi. 2019'a gelindiğinde bu durum dayanılmaz bir hal aldı ve AKP bir "yama" işlemine başladı. 1999'da getirilen ve 2008'de AKP'nin koruduğu yüzde 35 alt sınır uygulaması felaketle sonuçlandı ve AKP 2019'da tornistan ederek Hazine katkısıyla tamamlama uygulamasını başlattı. Ancak sistemin temel özelliklerini değiştirmek yerine adeta bir "sadaka" gibi emekli aylıklarının her dönem yasayla özel olarak düzenlemesini tercih ettiler. 2019'da yeniden başlayan en düşük emekli aylığı uygulaması ile bir başka tehlike ortaya çıktı. 2019'da en düşük emekli aylığı 1000 TL iken ortalama emekli aylığı 2090 TL idi. Ortalama emekli aylığı en düşük aylığın yüzde 109 fazlasıydı. Tahminin 2026'nın ilk 6 ayında ortalama emekli aylığının 23.500 TL civarında olması. 4,9 milyon en düşük emekli aylığı olan 20 bin liraya mahkum edilirken 16,5 milyonun ortalama aylığı ise 23 bin 500 TL civarındadır. AKP'li bir yerel siyasetçi, eskiden emekli aylıkları aylarca ödenmiyordu, CHP'nin yönettiği dönemde emekliler aylarca aylık alamıyordu, şimdi emekli aylığı az ama düzenli ödeniyor deyivermiş. Türkiye'de emekli aylıklarının ve memur maaşlarının ödenmemesi ve aylarca gecikmesi asla söz konusu olmadı. Ama mızrak çuvala sığmaz. Emekli aylığı sefaletinin sorumlusu AKP hükümetleridir.