Bir bayram daha geçti. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde beden, hayatta kalmak için enerji harcardı. Yakın zamanda Fransa'nın obezite tedavisinde kullanılan iğneleri devlet geri ödeme kapsamına almaya başlaması, meselenin yalnızca bireysel irade ya da beslenme tercihleriyle açıklanamayacak kadar yapısal bir toplumsal dönüşüm olduğunu bir kez daha hatırlatıyor. Bayram ziyaretlerinin o tatlı yorgunluğu, kartpostalların kırtasiyelere gidilip özenle seçilmesi ve postaneye gidiş aslında toplumsal bünyeyi diri tutan küçük ama ısrarlı hareketlerdi. Bugün eksilen tam da bu küçük hareketlerdir. Ve obezitenin en derin karşıtı, tam da burada gizlidir: hareketsizleşen bir çağda, yeniden insan gibi hareket etmeye cesaret etmek.

İnsan bedeni 'metabolik bir yurttaşlık' hukukuyla çalışır. Beden, milyarlarca hücrenin bir arada yaşama formüllerini bulduğu, mikro düzeyde işleyen muazzam bir "politik sistemdir". Hücrelerin birbiriyle iletişimi, kaynak paylaşımı, kriz anlarındaki tepkileri ve merkezi yönetim biçimleri, insanlığın kurduğu toplumsal sistemlerin biyolojik prototiplerini de içerir. İnsan bedeni, içinde milyonlarca yurttaş misali hücrenin yaşadığı bir devletten ziyade; devlet fikrinin kendisini sürekli yeniden ürettiği biyolojik bir 'çatışma' alanıdır adeta. Bedenin "hukuku" dediğimiz şey, tam da bu görünmez yaşamsal akdin sürekliliğidir. Bazen "düşman", sistemin kendi çoğalma arzusudur. Belki de insan, kendi içinde kurduğu bu 'biyolojik cumhuriyeti' hiçbir zaman tamamlayamaz. Beyni ise bir diktatör ilan edemeyiz, çünkü beyin alt organlardan (örneğin bağırsak mikrobiyotasından, hormonlardan, karaciğerden) gelen sinyaller, veriler ve "onaylar" olmadan tek bir adım bile atamaz. Oysa yaşam, merkezileştikçe değil; farklılıkların birbirini yaşatabildiği ölçüde sürer.

Aynı isim, iki ayrı varlığa açılır. Aynı madde, zamanın içinde farklı anlamlara bürünür. Karanfil hem baharat hem çiçekse, kelimeler de tek bir hakikate sığmaz; aynı adın içinde çoğalan anlamlar bazen aynı dünyayı paylaşanları birbirine yabancılaştırır. Aynı gerçeklik, farklı dillerde uzaklaşır. İnsan gerçeği değil, adını savunur çoğu zaman; tartışma "Ne doğrudur?"dan "Hangi ad doğrudur?"a kayar. Kutuplaşma, bazen fikirlerin değil adların çatışmasıdır; aynı kelimeler farklı yaralara açılır. Karanfil gibi: Hem çiçek, hem baharat.

Çünkü hekimlik yalnızca hastalık tedavi eden bir uzmanlık değildir; aynı zamanda insanın kırılganlığına tanıklık eden etik bir pratiktir. Pandemi döneminde bunu açık biçimde yaşadık: Hekimler kimi zaman "kapasite yeterli" demeye zorlanırken, yoğun bakım koridorlarında başka bir gerçekle karşılaşıyordu. Ağır hasta mahpusların, tıbbi raporlara rağmen "toplum güvenliği" gerekçesiyle tahliye edilmemesi ise sağlığın idari bir cezalandırma aracına dönüşebildiğini göstermektedir. Bu nedenle hekimlikte özerklik yalnızca klinik karar özgürlüğü değildir. Tam da bu nedenle insan hakları meselesi hekimlik için dışsal bir alan değildir. Bu yüzden "Hekim meslek örgütleri insan haklarıyla değil yalnızca özlük haklarıyla ilgilenmelidir" yaklaşımı, farkında olmadan hekimliği daraltır. Aynı zamanda sağlık hakkını savunmak, bilimsel bilginin bağımsızlığını korumak, hekimin etik karar alanını genişletmek, sağlık hizmetini piyasa ve güvenlik baskısından korumak, toplumun gerçeğe erişim hakkını savunmaktır. Çünkü sonunda mesele yalnızca hekimin özgürlüğü değildir.

Ünlü İngiliz Sanatçı Banksy'nin yüzü bayrakla kapanmış heykeli ile yine bir İngiliz Sanatçı Grayson Perry'nin 2012'de yaptığı 'Küçük Farklılıkların Kibri (The Vanity of Small Differences)'adlı sanat eserleri aynı toplumsal sinire iki farklı uçtan dokunmakta: Biri "Büyük sembollerle körleşmeyi", diğeri "Küçük farklarla kibir üretmeyi" gösteriyor. İlk yorumlara göre Banksy "Vatanseverlikle körleşmiş ve doğrudan gözeten uygulamaları" tasvir etmekte. "Vatanseverlikten körleşme" ile insan bedeninde biyolojik/metabolik süreçler arasındaki ilişki ise derindir. Bu sorunun biyolojideki karşılığı "aşırı savunma"dır. Otoimmün hastalıklar tam da bu paradoksu taşır: Koruma, saldırıya dönüşür. "Biz"in korunması, "öteki"nin görülmesini engelleyen bir filtreye dönüşebilir. Bu tür biyolojik benzetmeleri elbette açıklayıcı değil, düşünsel ayna olarak kullanabiliriz: Çünkü toplumlar hücre değildir; ama hücreler bize bir "denge mantığı" öğretir. Bu nedenle mesele "Vatanseverlik iyi mi kötü mü?" sorusu değildir. Grayson Perry'nin 'Küçük Farklılıkların Kibri' serisi ise bu büyük anlatının diğer ucunu işaret eder: Burada körleştiren şey artık devasa semboller değil, incelikle büyütülmüş küçük ayrımların kibridir. Banksy'de bayrak nasıl görmeyi engelleyen bir perdeyse, Perry'de bu kez gündelik zevkler, estetik tercihler ve sınıfsal incelikler birer "mikro-bayrak" gibi çalışır. Not: Grayson Perry'nin "Küçük Farklılıkların Kibri" adını taşıyan 6 büyük boy halıdan oluşan serisi Pera Müzesi ve British Council işbirliğiyle 2015 yılında Türkiye'de de sergilenmişti.

Beri yanda, faili meçhul cinayetlerde katledilen tüm sağlıkçılar için 1998'de Suruç'ta öldürülen Dr. Mehmet Emin Ayhan anısına tam 28 yıldır her 14 Mart Tıp Bayramı'nda İzmir'de denize bırakılan karanfiller ise bir başka hafıza biçimini temsil ediyordu. TTB'nin tarihi, yalnızca özlük hakları mücadelesi değildir. Bu tarih, devletin boşluk bıraktığı alanlarda filizlenen bir "karşı-kamusal aklın" hikayesidir. Bu nedenle TTB hiçbir zaman nötr olmadı. Hannah Arendt'in işaret ettiği gibi, kötülük çoğu zaman sıradanlaşarak, "görevini yapma" konforuna sığınarak var olur. "Zarar vermeme" yalnızca hastaya değil, topluma karşı da bir sorumluluktu. Bir yanda toplumsal sorumluluğu ve hakikati önceleyen bir hat, diğer yanda giderek "düzenle uyum" diliyle konuşan, teknikleşen bir yaklaşım. Yakın zaman önce eski bir TTB başkanı beyefendinin, İzmir Tabip Odası seçimlerinde desteklediği grup adına karşı listeden bir kişiyi arayıp "Neden broşürlerinizi üç dilli basmadınız" hadsizliği ile aynı kentte o grup aleyhine baskı kuran ve kendisini iktidarın küçük ortağı partinin kadrosundan başhekim olarak tanıtan bir yöneticinin oda seçimlerine müdahil olmasında kullandığı dilin örtüşmesi elbette bir tesadüf değil. Tam da bu eşikte, Türkiye'de hafıza yeniden kuruluyor.

Kurumlar da böyledir. Onlar; ortak emeğin, ortak yaraların, ortak itirazın ve ortak umudun buluştuğu dayanışma alanlarıdır. Bir dostla dertleşmek, bir yazıyla topluma dokunmak ya da sessizce bir sergiyi izlemek... Hepsi aslında "Buradayım ve farkındayım" demenin bir yolu. Çünkü hayat, 'Biriktirdiğimiz anılardan ziyade, başkasında bıraktığımız izlerin toplamıdır.' Bu, kurumlar için de böyledir… Bugün meslek odalarında ve sendikalarda ihtiyaç duyduğumuz şey, kendine "yeni" diyenler değil; gerçekten yeni olmayı göze alabilenlerdir: Yeni olan, yalnızca ayrılan değildir. Yeni olan, yalnızca isim değiştiren değildir. Şimdi tabip odalarında seçim vakti. Unutmamak gerekir ki tabip odaları; kırgınlıkların değil, ortak aklın, ortak emeğin ve ortak vicdanın evi olabildiğince toplumun ve hekimlerin ihtiyaçlarına cevap verebilir. Tabip odası seçimleri de yalnızca bir yönetim değişikliği meselesi değildir. Çünkü gerçek yenilik, yalnızca ayrılmakta değil; birlikte kalmayı, onarmayı ve ortak geleceği yeniden kurabilmektedir.

Tabip odası seçimleri, yalnızca bir yönetim seçimi değildir; hekimliğin hangi değerlerle, nasıl bir sağlık sistemi içinde ve nasıl bir toplum anlayışıyla sürdürüleceğine dair bir söz söyleme alanıdır. Tabip odası; yalnızca sorunlara tepki veren değil, bilimin ışığında çözüm üreten ve mesleğin etik değerlerini toplumun vicdanıyla buluşturan bir mücadele zemini olmalıdır. Şiddetten arındırılmış güvenli çalışma alanları, mesleki saygınlığın yeniden tesisi, genç hekimlerin geleceğe umutla bakabildiği, tüm meslektaşların söz ve karar sahibi olduğu demokratik bir oda anlayışı için yola çıkıyor İzmir'de Demokratik Katılımcı Hekimler. Ben de 20 yıl aradan sonra oda başkanlığını bıraktığım yerden genç arkadaşların içinde yer alıyorum İzmir'de. Her zaman paylaştım üzere, hekimliği savunmak, toplumun sağlık hakkını savunmaktır.

Sınırların geçirgenleştiği iki bayram daha yaşadık: Şeker Bayramı ve Newroz. Dünyada çok az coğrafya, bu kadar dar alanda bir o kadar farklı "dünya tasavvurlarına" ev sahipliği yapıyor. Ama bu istatistiği anlamlı ve farklı kılan özellik aynı zamanda sekiz komşu ülkemiz, bizi de katarsak 9 farklı ülkede toplam 6 farklı alfabe kullanılması. Türkiye sınırları farklı alfabelerle çizilmiş nadir ülkelerden birisi. Bu çeşitlilik, Türkiye'yi sadece bir "geçiş yolu" değil, bir anlam eşiği kılıyor. Bir bedeni izler misali bu coğrafyaya baktığımızda karşımıza devasa bir "kültürel metabolizma" çıkıyor. Haritalar kimi zaman cetvelle çizilse de bizler aslında alfabeden sınırların içinde yaşıyoruz; ve bu sınırları birer duvara değil, birbirine fısıldayan köprülere dönüştürmek bizim metabolik sorumluluğumuz aynı zamanda.

Savaş kuşağının o "hayatta kalma" inadı, o sarsıcı arpa tanesi hikayesiyle birleşince; barışın bir kelimeden çok daha fazlası, bir hayat borcu olduğu hissederdim. Bugün Yunanistan'ın Midilli Adası'nda, mübadele temalı bir minyatür sergisinin önünde dururken o hikayeler yeniden geliyor aklıma. Albert Camus "İnsanın içinde yenilmez bir yaz vardır" der. Midilli'de bu minyatürlerin önünde dururken anlıyorum ki; mübadele yalnızca geçmişin bir hikayesi değil. Ege Barış ve İletişim Derneği ile Midilli'de bulunan kardeş dernek Siniparxi (Bir Arada Varoluş) Derneği iş birliğinde 9-14 Mart tarihlerinde gerçekleşecek etkinliklerle Ege'nin iki yakasında sanat aracılığıyla kurulan dostluk köprüsü bir kez daha güçleniyor.

Sağlık, yalnızca biyolojik bir denge meselesi değildir. Sağlık; mekanın güvenliği, kentin kapsayıcılığı, toplumsal aidiyet ve tanınma duygusuyla da yakından ilişkilidir. Sağlık, insanın kendini ait hissedebildiği bir dünyada mümkündür. Eğer bir kent insanı yalnızlaştırıyorsa, eğer bir sistem insanı görünmezleştiriyorsa, eğer sağlık hizmetine erişim sınıfsal olarak belirleniyorsa, hekimlik sessiz kalmamalı. Hasılı sağlık, mekansız olmaz. Sağlık, adaletsiz bir düzende kalıcı olmaz. Belki de "mekanın ruhu" dediğimiz şey tam da budur: İnsanı görünür kılan, koruyan ve ona ait olma duygusu veren ortak bir yaşam zemini. Ve belki de bu yüzden, sağlık sorunu aynı zamanda bir kent sorunudur. Sağlıklı bir şehir, içinde yaşayanların sadece nabzını değil, aynı zamanda hayallerini de diri tutan bir "kentsel esenlik" senfonisi olabilmeli. Ezcümle, sağlık mekanın adaletle buluştuğu yerde başlar.

'Fazlalıklar içinde eksiklik, eksiklikler içinde fazlalık.' Diyabet hastasında şeker yüksektir ama hücre açtır. Bu biyolojik tablo modern dünyaya birebir benzer: Veri fazla bilgelik yetersiz, kalori fazla besleyicilik yetersiz, iletişim fazla anlam yetersiz, sermaye fazla bir o kadar da adalet yetersiz… Modern sistem salt uçlar üretmez; aynı anda farklı görünümlerde aynı yetersizliği üretir. Bu nedenle mesele "fazla" veya "az" değil; işlev kaybıdır. İnsanlık nicedir bir "subklinik yetmezlik" halinde: Vitamin takviyeleri, kredi sistemleri, motivasyon konuşmaları… Modern çağ, neoliberal girdapta işlevini yitirmiş bir dolaşım sistemi: Kalp kanı pompalıyor ama perifer beslenmiyor. Ekonomik düzlemde "adaletsizlik direnci", gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) büyümesine rağmen refahın tabana yayılmamasıdır. Gerçek ekonomik sağlık, paranın biriktiği "merkez bankası" veya "şirket kasası" değil, onun en uç kılcal damarlara yani emeğe ulaşıp ulaşmadığıyla ölçülür. Psikolojik açıdan modern insan, sınırsız uyaran ve motivasyon söylemi içinde "duygusal bir diyabet" yaşamaktadır. Etrafımız kişisel gelişim kitapları, dijital bağlantılar ve "mutluluk" vaatleriyle çevrili olsa da (fazlalık), birey kendini hiç olmadığı kadar yalnız ve yönsüz hissetmektedir (eksiklik). Bu durum, kişinin ruhsal bağışıklığını onarmak yerine onu sürekli dışsal bir "onay ve tüketim" desteğine bağımlı kılarak kronik bir tatminsizlik halinde tutar.