Bu dönüşümün sinemadaki en büyük kırılma noktalarından biri Christopher Nolan'ın The Dark Knight filmindeki Joker karakteriydi. The Dark Knight sonrası ise "karizmatik kötü" neredeyse endüstrinin ana karakter diline dönüştü. Heath Ledger'ın Joker'i sadece "iyi oynanmış bir kötü adam" değildi. Belki de bu yüzden yıllar geçti ama insanlar hala Batman'den çok Joker sahnelerini konuşuyor. Bugün birçok büyük yapımda kahramanlar giderek düzleşirken kötüler daha katmanlı yazılıyor. İnsanlar artık "iyi insan" görmekten çok "yaralı insan" izliyor. Joker'in yüzündeki makyaj, Tyler Durden'ın anarşisi ya da Patrick Bateman'ın soğukkanlılığı bir süre sonra karakter analizinden çıkıp pop kültür aksesuarına dönüştü. Kötüler artık insan gibi yazılıyor ama kahramanlar hala sembol gibi davranıyor. Bu yüzden seyirci gerçekliği kötü karakterlerde buluyor.

Bazı eski filmleri bugün tekrar izlediğinizde garip bir şey fark ediyorsunuz. Çünkü gerilim sadece olayda değil, olay gelene kadar geçen sürede kuruluyor. Oysa sinema biraz da bekleme sanatıdır. Bazı "art house" yönetmenleri de "yavaşlık" fikrini sinemanın özü sanıp bunu kolay bir numaraya dönüştürdü. Çünkü gerçek sinemasal bekleme ile zamanı doldurmak arasında büyük fark var. Gerçek bekleyiş insanı sahnenin içine çeker, sahte bekleyiş ise zamanı ağırlaştırır. Tarkovski'nin uzun planlarıyla bazı vasat yapımların "yavaşlık taklidi yapan görüntüleri" aynı şey değildir mesela. Birinde zaman genişler, diğerinde zaman uzar. Bana göre sinema bir olay gösterme sanatı değil, bir beklenti hissettirme sanatıdır. Şimdi ise ne ana akımın hızında gerçek bir gerilim kaldı ne de bazı bağımsız filmlerin ağır temposunda gerçek bir derinlik. Beklemek, sinemanın seyirciyle kurduğu görünmez gerilim hattıdır.

Gerilim daha kurulmadan tüketiliyor, seyirci sadece sonucu izliyor. Gerilim dediğimiz şey de tam burada başlar. Karakterlerin birbirine bakıp hiçbir şey söylemediği o ince aralıkta. "Seyirci sıkılır korkusu" hikayeyi aceleye getiriyor. Bu durumun sonucu da bize hiçbir şey hissettirmemesi oluyor. Gerilim biraz da sonuçla değil süreçle ilgilidir. Seyirci de artık şaşırmıyor, sadece takip ediyor. Gerilim bir sonuç değil, bir inşa sürecidir. Oysa iyi kurulmuş bir gerilim sahne bittikten sonra bile izleyicinin içinde yaşamaya devam eder. Zira seyirci artık hissetmediği bir şeyin peşinden gitmez.

Özellikle yerli dizilerde bölüm başlamadan bitmiş oluyor. Bir filmin ya da dizinin fragmanını izlediğinde artık sadece "nasıl bir şey" olduğunu değil, "ne olacağını" da biliyorsun. Sinema bunu yapıyor. Bölümde sürpriz olması gereken ne varsa, fragmanda açık açık gösteriliyor. Yani hikaye, kendi ritmine göre değil, tanıtımın ihtiyacına göre şekilleniyor. Bir anlamda bölüm, fragmanın etrafında dolaşıyor. Fragmanı izleyip "tamam, bu bölümde ne olacağını biliyorum" diyerek yine de ekran başına geçiyor. Bu durum sinema için de televizyon için de tehlikeli bir eşik.

Sinemada bazı anlar vardır kimse hareket etmez ama gerilim zirveye çıkar. Kamera sadece bekler. En az üç taraf vardır. Bu açmazın sinemadaki en saf hali, The Good, the Bad and the Uglyfinalinde karşımıza çıkar. Inglourious Basterds filmindeki taverna sahnesinde Tarantino, açmazı daha sinsi bir yere taşır. Aldo Raine (Brad Pitt) üst kattadır, Elinde silah olan Alman askeri de alt katta yanında bir rehineyle beklemektedir. Aldo bunun bir Meksika açmazı olduğunu ve anlaşmaları gerektiğini söyler. Alman asker "Bu bir Meksika açmazı değil,sadece bende silah var" diye itirazeder. The Dark Knight filmindeki feribot sahnesi, Meksika açmazını bambaşka bir düzleme taşır. Bu kez ortada silah yerine Içerisine bomba yerleştirimiş iki gemi ve iki grup insan vardır. Meksika açmazı bu yüzden güçlü. Ve bazen en büyük gerilim, hiçbir şey olmamasıdır.

Buna rağmen Michael B. Jordan'ın Sinners ile aldığı ödül, gecenin hafızada kalacak tercihiydi. Geçtiğimiz hafta 98. kez sahiplerini bulan Oscar Ödülleri, büyük sürprizlerin ya da sert kırılmaların gecesi olmadı. Michael B. Jordan'a verilen En İyi Erkek Oyuncu ödülü. Jordan bu ödülü Sinners filmindeki performansıyla aldı. Bu yapının merkezinde asıl ağırlığı taşıyan şey, Michael B. Jordan'ın performansı. Seyircinin gözüne "büyük performans" diye sokulmaz. Michael B. Jordan burada tam da bunu yapıyor. Javier Bardem'in salondaki vicdanlı çıkışı gecenin ahlaki hafızasında yerini aldı, Michael B. Jordan'ın ödülü de sinemasal hafızada.

Savaşın gerçek yüzü çoğu zaman kadrajın dışında kalır. Dünyayı kurtaran bir Amerikan askeri, ahlaki olarak haklı bir operasyon ve "zor ama gerekli" bir müdahale. 1980'lerde çekilen filmler bunun en açık örneğidir. Savaşın kaybedilmediğini, sadece "politikacıların hata yaptığını" anlatır. ABD Savunma Bakanlığı, "askeri ekipman" ve "teknik destek" sağladığı filmlerin senaryolarını inceleme hakkına sahiptir. Gerçek savaşın estetiği yoktur. "Jarhead ", "The Hurt Locker" veya "Civil War" gibi filmler savaşın zafer değil, boşluk ve anlamsızlık ürettiğini gösterir. Yine de bu filmler hâlâ büyük propaganda makinesinin yanında küçük kalır.

Perdede gördüğümüz şey artık bir olay değil, tanıdık bir boşluk. Asıl travma burada başlıyor. Bu yeni sinema dili "hikâye" peşinde değil. Algoritmalar bize sürekli "şimdi bir şey olacak" vaadi satıyor. Sinema ise inadına susuyor. "Ben olsam ne yapardım?" sorusu geri dönüyor ama bu kez cevap gelmiyor. Zira perdede gördüğümüz ama adını koyamadığımız anlar seyirciyi memnun etmiyor, rahatsız ediyor.

Tam o sırada dağın yamacından bir çığ kopuyor. Sonra fark ediyorsun ki bu çığ size doğru geliyor. Kar bulutu yaklaşıyor, görüş kayboluyor. Masalar yerinde, insanlar hayatta. Çünkü kar bulutu çekildiğinde eşin ve çocukların seni masada göremiyor. Sinemasına büyük saygı duyduğum usta yönetmen Ruben Östlund 'un Force Majeure filmi. "İyi bir baba mısın?" diye sormuyor film. Force Majeure, aileyi yıkan bir felaketi anlatmıyor. Tanık olmaya çağırıyor. "Bak ne kadar cesur" demiyor. "Bak sen olsan ne yapardın?" diyor. Eve bizimle geliyor. Gerçek hayatta kimse çığ altında kalmıyor belki, ama hepimiz bir gün kar bulutu dağıldığında birinin gözlerinin içine bakmak zorunda kalıyoruz.

Zira artık hikâye değil, duygu iklimi başrolde. Olay örgüsü geri plana çekilirken atmosfer, ton ve duygusal yoğunluk öne çıkıyor. Film bir hikâye anlatmaktan çok, seyirciyi belirli bir ruh halinin içine yerleştiriyor. Örneğin "Dune: Part Two" filmden geriye yalnızca politik bir mücadele ya da kahramanlık anlatısı kalmıyor. Hikâye ilerliyor ama hafızada kalan şey olaylar değil, o ezici atmosfer. Bu yaklaşımda hikâye ortadan kalkmıyor ama merkez olmaktan çıkıyor. Artık filmler "ne oldu?" sorusundan çok, "nasıl bir duygunun içindeydik?" sorusuyla hatırlanıyor. Blade Runner 2049 dendiğinde akla ilk gelen şey hikâyesi değil, yalnızlık, mesafe ve insanın içini oyan bir boşluk hissi oluyor.

Artık filmleri "ne anlatıyor?" diye izlemiyoruz. Karakterler "nasıl duruyor?" diye izliyoruz. Bu yüzden son dönemde etkileyen karakterler büyük işler başaran kişiler değil, çoğu zaman edilgen, sıkışmış, kararsız insanlar. Çünkü onları izlerken şunu düşünüyoruz: "Ben olsam ne yapardım?" Eskiden seyirci kahramanı izlerdi. Doğru seçenek çoğu zaman net değil. Net mesajlar azaldı. Çünkü hayat da net değil. Bu yüzden seyirci artık dürüstlük arıyor. Hatta bazen tutarsızlığı bile eğer gerçekse kabul ediyoruz. Bu yüzden artık bir filmin sonunda "ne oldu?" sorusu eskisi kadar önemli değil. "O insan nasıl biri olarak kaldı?" sorusu daha baskın. Bu yüzden artık büyük hikâyeler değil, küçük tercihler akılda kalıyor.

Bir süredir perdede, ekranda ve hatta günlük hayatta aynı tuhaf hâli yaşıyoruz. Bunu çok net bir şekilde yeni filmlerdeki "duygu anlatma" telaşında görüyoruz. Seyirciye alan kalmıyor. Şimdi aynı duyguyu anlatmak için beş sahne, üç monolog, bir de fon müziği gerekiyor. "Anlar mı?" diye düşünüyor. Oysa izleyici anladığı için değil, inandığı için takip eder. Sonunda da ortada şaşıracak, düşünecek, içine alacak bir boşluk kalmıyor. Seyirci anlamış oluyor belki, ama inandığı bir şey kalmıyor Gerçek duygular bağırmaz, ikna etmeye çalışmaz. Gerçek sahneler "bak ne oluyor" demez, "buradayım" der.