Fatih, yalnızca İstanbul'u fetheden padişah değildir; Hanefî-Sünnî fıkhı, Bayramî tasavvufu, Balkan-Ortodoks tecrübesi, Bizans-Roma mirası, antik tarih bilgisi ve ateşli silahlar çağının askerî teknolojisini tek bir imparatorluk projesinde birleştiren bir erken modern dünya hükümdarıdır. * * * Bayram haftası içinde 29 Mayıs 2026 Cuma Günü İstanbul'un Fethi'nin 573'üncü yıldönümüydü. Fetih sonrasında Fatih'in İstanbul'u Üçüncü Roma'nın ya da Müslüman Roma'nın başkenti olacak şekilde yeniden imar etmesi ve Osmanlı Devletini bütün yönleriyle bir İmparatorluğa dönüştürecek stratejiyi tasarlayıp uygulamasıydı. Bu sebeple Fatih Sultan Mehmet'i yalnızca İstanbul'u fetheden padişah olarak anlatmak, onu küçültmek olur. Bu yazıda size Türk tarihinin gördüğü en büyük devlet adamlarından Ebu'l Feth el-Gazi Sultan Mehemmed Hân-ı Sani'nin, yani Fatih Sultan Mehmet Han'ın, onu bir büyük kurucu yapan özelliklerini anlatacağım. Elbette ki, Fatih, Osmanlı tarihinin en ilginç şahsiyetlerinden biridir. Onu sadece "gazi padişah" olarak görmek eksiktir. Sadece "sert bir merkezî devlet kurucusu" diye anlatmak da yetmez. Fatih, bütün bu kimliklerin kesiştiği yerde durur: Hanefî-Sünnî fıkhını, Bayramî tasavvufunu, Balkan-Ortodoks tecrübesini, Bizans-Roma mirasını, antik tarih bilgisini, top teknolojisini, kuşatma mühendisliğini, diplomatik manevrayı ve imparatorluk hukukunu aynı tarihsel projede birleştirmiştir. Bu nedenle Fatih'i anlamak için onun kişiliğinde toplanan farklı dünyalara bakmak gerekir. Fakat Fatih'in zihnî dünyası bununla sınırlı değildir. Bizanslı ve Rum hocalar, İstanbul'un tarihini, antik Yunan mirasını ve Roma imparatorluk fikrini Fatih'in ufkuna taşımıştır. Rivayetler ne ölçüde ayrıntılı doğrulanabilir ayrı bir meseledir; fakat Fatih'in zihninde Büyük İskender, Jül Sezar ve Roma imparatorlarıyla kendisini mukayese eden bir tarih duygusu bulunduğu açıktır. Bu açıdan Fatih'i sadece bir kuşatma komutanı olarak değil, erken modern savaş aklının öncülerinden biri olarak görmek gerekir. Akkoyunlu Uzun Hasan'ın süvari ağırlıklı savaş gücü karşısında Fatih, merkezî ordu, topçu, tüfekçi piyade, tahkim edilmiş mevzi ve disiplinli savaş düzeniyle yeni çağın işaretlerini vermiştir. Fatih, İstanbul'u yalnızca ganimet olarak görmedi. Çünkü Fatih, Roma mirasına talipti. Tam tersine Fatih'in şahsında birleşir. İslam hukukunu Roma imparatorluk fikriyle, Türk gaza geleneğini Bizans başkent tecrübesiyle, Bayramî maneviyatı devlet aklıyla, top teknolojisini merkezî orduyla, İstanbul'un tarihini Osmanlı'nın geleceğiyle birleştirmiştir. Çünkü Fatih yalnızca muharebe kazanmamıştır. Fatih'in ihtişamını anlamak için önce onun dehasını teslim etmek gerekir.

21 Mayıs 2026 Perşembe günü CHP'nin 38. Olağan Kurultayı ve ardından yapılan 21. Olağanüstü Kurultayı hakkında verilen "mutlak butlan" kararı, ilk bakışta bir siyasi parti içi hukuk meselesi gibi görünse de, kısa sürede finansal piyasaların gündemine oturdu. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 36. Hukuk Dairesi'nin kararıyla, Özgür Özel'in genel başkan seçildiği kurultayın geçersiz sayılması ve Kemal Kılıçdaroğlu'nun yeniden göreve gelmesi yönünde bir hukuki sonuç doğduğu bildirildi. Bu çerçevede yazıda önce 21–22 Mayıs tarihlerinde Borsa İstanbul, CDS primi, tahvil faizleri, kur ve TCMB rezervleri üzerindeki ilk etkileri özetleyeceğim. Son olarak da erken seçim ihtimalinin bugün itibarıyla ne ölçüde gerçekçi olduğunu, özellikle ücret politikası, kredi koşulları ve muhtemel teşvik adımları üzerinden değerlendireceğim. Reuters'ın aktardığına göre 21 Mayıs Perşembe günü BIST 100 endeksi yaklaşık yüzde 6 geriledi ve piyasada devre kesici çalıştı. Reuters, TCMB'nin brüt rezervlerinin altın dahil yaklaşık 166 milyar dolar, altın hariç net döviz rezervlerinin ise yaklaşık 35 milyar dolar civarında tahmin edildiğini; rezervlerin zirve seviyesinden yaklaşık 50 milyar dolar gerilediğini yazdı. 22 Mayıs Cuma günü ise piyasada kısmi bir toparlanma yaşandı. BIST 100 yaklaşık yüzde 4,5 yükselerek önceki günkü sert kaybın bir bölümünü telafi etti; bankacılık hisseleri de yaklaşık yüzde 3 toparlandı. Aynı gün Finansal İstikrar Komitesi'nin olağanüstü toplanması ve "gerekli tüm adımların eşgüdüm içinde atılacağı" mesajını vermesi, ekonomi yönetiminin de bu şoku ciddiye aldığını gösterdi. Bunlardan ilki risk primi kanalıdır. Bu da CDS priminde, tahvil faizlerinde ve hisse senedi iskonto oranlarında yükseliş anlamına gelir. Reuters'a göre yabancı yatırımcılar Türkiye'de 15 milyar dolar civarında TL cinsi devlet tahvili, 86 milyar dolar civarında dış borçlanma aracı ve toplam hisse senedi stokunun yaklaşık yüzde 35'ine denk gelen 46 milyar dolarlık hisse pozisyonu taşımaktadır. Çünkü erken seçim olasılığı, piyasalar açısından yalnızca siyasi takvim meselesi değildir. Erken seçim ihtimali, aynı zamanda ekonomi politikasının yön değiştirme ihtimalini de gündeme getirir. Dolayısıyla erken seçim ihtimali güçlü bir baz senaryo olmasa bile, piyasa fiyatlarının içine bir "siyasal kuyruk riski" olarak girebilir. Bu nedenle Haziran sonu ve Temmuz başı kritik olacaktır. Buna karşılık ekonomi yönetimi sıkı para politikası ve dezenflasyon programını korur, kredi koşullarında belirgin bir gevşeme sinyali vermez ve maliye politikası tarafında seçim ekonomisine benzer bir genişleme görülmezse, erken seçim ihtimali finansal piyasalar açısından zayıflayan bir senaryo haline gelir. Piyasalar bu kararı; hukuk güvenliği, siyasi rekabet, erken seçim ihtimali ve ekonomi politikasının sürdürülebilirliği üzerinden fiyatladı. İlk tepki bu nedenle sert oldu: Borsa düştü, CDS yükseldi, tahvil faizleri baskılandı, kur ise daha sınırlı ama dikkatle izlenmesi gereken bir hareket gösterdi.

Trump'ın 13 – 15 Mayıs tarihlerinde Çin'e yaptığı ziyaret ABD–Çin rekabetini bitirmedi; fakat iki tarafın da rekabeti şimdilik kontrollü bir çerçeveye almak istediğini gösterdi. Donald Trump'ın 13–15 Mayıs 2026 tarihleri arasındaki Çin ziyareti, ilk bakışta klasik bir devlet ziyareti görüntüsü verdi: Kırmızı halı, Büyük Halk Salonu, askerî tören, devlet yemeği, Cennet Tapınağı ziyareti, kameralar karşısında sıcak sözler ve diplomatik nezaket. Bu nedenle Pekin'deki zirveyi "tarihî bir uzlaşma" olarak görmek abartılı olur. Ama "önemsiz bir gösteri" diye küçümsemek de doğru değildir. Haberlerde yer alan en renkli ayrıntılardan biri, okul çocuklarının küçük Amerikan ve Çin bayraklarıyla, çiçekler eşliğinde, senkronize bir neşe içinde "welcome" diye tempo tutmalarıydı. Nitekim Guardian'ın aktardığına göre devlet yemeğinde Çin askerî bandosu Trump'ın kampanya şarkılarından "YMCA"yı da çaldı. Bu açıdan Pekin'in mesajı açıktı: "Biz sizi tanıyoruz, nasıl karşılanmak istediğinizi biliyoruz ve bunu yapacak kapasiteye sahibiz." Ziyaretin ekonomik cephesinde tarife indirimleri, tarım ürünleri, Boeing uçakları ve karşılıklı yatırım başlıkları öne çıktı. Çin Ticaret Bakanlığı, ziyaret sırasında varılan sonuçları "ön anlaşma" niteliğinde değerlendirdi. Washington dili, seçmene dönük bir "başarı hikâyesi" üretmeye çalışıyor. Pekin dili ise "ilişkileri istikrara kavuşturuyoruz ama büyük taviz vermiyoruz" mesajını veriyor. Xi Jinping, Tayvan meselesinin ABD–Çin ilişkilerindeki en önemli konu olduğunu vurguladı ve meselenin yanlış yönetilmesi hâlinde iki ülkenin "çatışma ve hatta ihtilaflara" sürüklenebileceği uyarısını yaptı. Trump ise Tayvan konusunda geleneksel Amerikan "stratejik belirsizlik" çizgisini sürdürürken, meseleyi aynı zamanda pazarlık konusu gibi ele aldı. AP'nin haberine göre Trump'ın Tayvan'a yönelik silah satışlarını Çin'le müzakerelerde bir "negotiating chip", yani pazarlık kozu gibi görmesi Taipei'de kaygı yarattı. Pekin, daha çok "istikrar", "barış" ve "deniz yollarının açık kalması" gibi genel ilkeler etrafında konuştu. Trump'ın Çin ziyareti ABD–Çin rekabetini bitirmedi. Bu tabloyu "yeni bir dostluk dönemi" olarak okumak safdillik olur. Ama "hiçbir şey olmadı" demek de eksik kalır.

Bugün hocamın hocasının hocası Joseph Alois Schumpeter'le muhayyel bir söyleşi yaptım. Bu söyleşinin hazırlanmasında yapay zekâ asistanım Daneel'in katkısından da yararlandım. Joseph Alois Schumpeter'in eserlerinden, kavramlarından ve kapitalizmin geleceğine dair öngörülerinden hareketle, yapay zekâ desteğiyle kurgulanmış muhayyel bir söyleşidir. Bu hafta ise iktisadın en büyük düşünürlerinden birine, Joseph Alois Schumpeter'e dönelim. Bu muhayyel söyleşide kendisine "Herr Schumpeter" diye hitap ediyorum. Çünkü Schumpeter, Avusturya kökenli bir Orta Avrupa entelektüeliydi; iktisadı sadece rakamlar ve modeller üzerinden değil, tarih, kültür, girişimci ruhu ve uygarlık dönüşümleri üzerinden okuyan büyük bir düşünürdü. Joseph Alois Schumpeter: Azizim, kapitalizmi anlamak isteyen kişi, onun sakin sularına değil, fırtınalarına bakmalıdır. Yapay zekâya bu gözle bakarsak, onu sıradan bir teknik yenilik saymak mümkün değildir. Bu yönüyle yapay zekâ, yeni uzun dalganın ana teknoloji paradigması olabilir. Joseph Alois Schumpeter: Benim girişimcim, yalnızca dükkân açan veya sermaye sahibi olan kişi değildir. Artık girişimci sadece fabrikada üretim hattı kuran kişi değildir. Fakat burada bir tehlike de vardır. Joseph Alois Schumpeter: Bu soruya basit bir cevap vermek doğru olmaz. Joseph Alois Schumpeter: Her büyük yenilik dalgası, eski becerilerin bir kısmını değersizleştirir. Joseph Alois Schumpeter: Ben kapitalizmin yıkılışını onun başarısızlığına değil, çoğu zaman başarısına bağladım. Yapay zekâ bu süreci hızlandırabilir. Joseph Alois Schumpeter: Bu soru çağınızın en önemli sorularından biridir. 20. yüzyıldaki sosyalist planlama tartışmalarında en büyük mesele bilgi ve koordinasyondu. Şimdi yapay zekâ, büyük veri ve anlık gözetim sistemleri bu problemi kısmen hafifletebilir. Bu anlamda "dijital sosyalizm" teknik olarak eski merkezi planlamadan daha mümkün görünebilir. Fakat mesele sadece hesaplama değildir. Ben sizi öğrencilerime bazen "hocamın hocasının hocası" diye tanıtıyorum. Joseph Alois Schumpeter: Bir düşünürün etkisi, yalnızca kitaplarından yapılan alıntılarla ölçülmez. Bu anlamda siz beni öğrencilerinize "hocamın hocasının hocası" diye tanıtıyorsanız, bundan memnuniyet duyardım. Herr Schumpeter, Avusturya kökenli olmanıza rağmen bilimsel çalışma ve yönteminizde Avusturya Okulu'ndan çok Alman Tarihçi Okulu'nun etkisinin daha fazla olduğu söylenir. Joseph Alois Schumpeter: Ben Viyana'da yetiştim; Avusturya iktisadının soyut teorik keskinliğini çok iyi bilirim. İktisat yalnızca saf teori değildir. Bu yüzden Alman Tarihçi Okulu'nun, Sombart'ın, Weber'in ve daha geniş tarihsel-kurumsal düşüncenin bana yakın tarafları vardır. Bu nedenle evet, yöntemimde Avusturya Okulu'nun teorik disiplini kadar Alman Tarihçi Okulu'nun tarihsel genişliği de vardır.

Elbette Henri Bergson bu dünyadan göçeli 85 sene oldu. Henri Bergson, 1859–1941 yılları arasında yaşamış Fransız filozoftur. 20. yüzyıl başı Avrupa düşüncesinin en etkili isimlerinden biridir. 1927'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü almıştır. Ama insanın iç zamanı böyle değildir. Henri Bergson: Hayır, geçmiş bütünüyle geçmişte kalmaz. İnsan, yaşadığı her şeyi arkasında bırakarak ilerleyen boş bir varlık değildir. Şimdiki an, geçmişten kopuk değildir. Tam tersine, geçmiş şimdiki anın içine sızarak yaşamaya devam eder. Henri Bergson: Saatlerin ölçtüğü zaman dışsal, bölünebilir ve mekaniktir. Fakat insanın yaşadığı zaman böyle değildir. Henri Bergson: Çünkü hafıza yalnız zihinsel bir kayıt deposu değildir. O anda insan geçmişe "dönmüş" gibi olur; fakat aslında geçmiş bugünün içinde canlanmıştır. Yahya Kemal'in Varşova'da eski bir plaktan Tanbûrî Cemil Bey'i dinlerken İstanbul'a dönmesi bunun güzel bir örneğidir. 4. Bazı mistik geleneklerde zaman tek bir "ân-ı vâhid" olarak düşünülür. Bu anlayış sizin "durée" kavramınızla örtüşür mü? Henri Bergson: Bu düşünceye yakınlık duyabileceğim taraflar var. Eğer "ân-ı vâhid" ile kastedilen, hayatın mekanik zaman dilimlerine bölünemeyecek kadar bütüncül olduğu ise bu, benim süre anlayışıma yakındır. Benim için süre, tek ve sabit bir anda donup kalmak değildir. 5. Yahya Kemal'in, Kurtuluş Savaşı yıllarında sizin "hayat hamlesi" fikrinizi dönemin şartlarına göre yorumladığı söylenir. Benim "élan vital", yani hayat hamlesi dediğim şey, mekanik açıklamaların tam olarak kuşatamadığı yaratıcı canlılığı ifade eder. Yahya Kemal'in "kökü mâzîde bir âtî" fikri bana bu anlamda yakın görünür. " Henri Bergson: Bu rübâîde zaman, dışarıdan ölçülen bir çizgi değil, insan ruhunun içinden geçtiği merhaleler olarak görülüyor. Bu yönüyle bana çok yakındır. İnsan ömrü, yalnız takvim yapraklarının değişmesi değildir. Her yaş, dünyayı başka türlü görür. Gençlikte güneş ve derya görünür; olgunlukta iki dünya; son merhalede ise bütün zaman, başka bir idrak içinde çözülür. Fakat "geçmiş gelecek cümlesi rüya görünür" dizesi üzerinde durmak gerekir. Tasavvufî idrak açısından dünya hayatı rüya gibi görünebilir. Ben ise geçmişi rüya saymam. Geçmiş, bilincin içinde gerçekliğini sürdürür. Ancak şairin "rüya" dediği şey belki de yokluk değil, zamanın ruh içinde başka bir hakikate dönüşmesidir. Henri Bergson: Modern insan zamanı fazla ölçüyor, fakat az yaşıyor. Henri Bergson: Sanat, bizi mekanik zamanın dışına çıkarır. Bir şiir okurken, bir mûsiki parçası dinlerken veya bir şehir manzarasına dalarken, zaman artık sadece akıp giden dakikalar değildir. Bilinç de böyledir. Bu yüzden sanat bize zamanı yeniden öğretir. Belki de geçmiş dediğimiz şey budur: Arkamızda kalmış ölü bir zaman değil, doğru sesle, doğru kelimeyle, doğru hatırayla yeniden uyanan canlı bir süre.

Yahya Kemal, Tanbûrî Cemil Bey'de yalnızca büyük bir saz sanatkârını değil, İstanbul medeniyetinin sese dönüşmüş özünü bulur. "Tanbûrî Cemil'in Rûhuna Gazel"de bu ses klasik medeniyetin metafizik meclisine yükselir; "Kar Mûsikîleri"nde ise Varşova karı altında şairi İstanbul'un hafızasına geri çağırır. Bugün sizlerle beraber gündemin keşmekeşinden kaçalım ve "bizim en büyük şairimiz" Yahya Kemal ile onun hayranı olduğu büyük virtüözümüz Tanburi Cemil Bey'in yanına gidelim. İstanbul medeniyeti söz konusu olduğunda bu sesin en özlü ifadelerinden biri, Yahya Kemal'in şiirinde ve Tanbûrî Cemil Bey'in sazında karşımıza çıkar. İlki "Tanbûrî Cemil'in Rûhuna Gazel" adlı klasik şiirimizin gazel formunda ve eski dille yazılmış şiiri… Bu gazel, Cemil Bey'in şahsında klasik Türk mûsikisinin, eski İstanbul zevkinin ve makam medeniyetinin yüceltilmesidir. Yahya Kemal'in gözünde Cemil Bey, makamları çalan değil, makamları konuşturan sanatkârdır. Fakat Yahya Kemal'in Cemil Bey'e bakışı yalnızca gazel formunun klasik ve sembolik dünyasıyla sınırlı değildir. Aynı Cemil Bey, daha modern bir şiirde, bambaşka bir atmosfer içinde tekrar karşımıza çıkar: "Kar Mûsikîleri"… "Kar Mûsikîleri", şairimiz Varşova'da Büyükelçiyken yazılmıştır. Şiirdeki " Duydumsa da zevk almadım İslav kederinden " mısraı bu yabancılık duygusunu açıkça gösterir. " Bu iki mısra, yalnızca bir hatırlama anını anlatmaz. Burada plak, teknik bir kayıt olmaktan çıkar; hafızanın kapısı hâline gelir. Eski plakta çalan Tanbûrî Cemil Bey, Varşova'nın karı altında Yahya Kemal'e İstanbul'u geri getirir. Dışarıda kar, gece ve yabancı bir keder vardır; içeride ise İstanbul'un sesi uyanır. Şair birden mesut olur. Çünkü duyduğu şey yalnızca bir tanbur taksimi değil, kendi medeniyetinin en içten çağrısıdır. Nitekim Yahya Kemal bunu "İstanbul'un en özlü sesi" diye adlandırır. Bu ifade, iki sanatçıyı birlikte anlamak için anahtar niteliğindedir. İstanbul'un özü yalnız kubbelerde, çeşmelerde, mezarlıklarda, Boğaziçi yalılarında veya tarihî semtlerde değildir; aynı zamanda sestedir. Cemil Bey'in tanburu, İstanbul'un işitilen hâlidir. Yahya Kemal'in şiiri ise bu sesi kelimeye dönüştürür. Biri görülen İstanbul'u işitilir kılar; diğeri işitilen İstanbul'u söze taşır. Bu iki şiir birlikte okunduğunda Tanbûrî Cemil Bey'in Yahya Kemal'in dünyasındaki yeri daha da belirginleşir. Gazelde Cemil Bey'in mûsikisi, makamların ruhunu arşa açan metafizik bir yükseliştir. "Kar Mûsikîleri"nde ise aynı mûsiki, gurbetin ortasında şairi kendi vatan hafızasına döndüren iç sestir. Birinde Cemil Bey, klasik medeniyet meclisinin sanatkârıdır; diğerinde karanlık ve kar altında İstanbul'u yeniden var eden hafıza taşıyıcısıdır. Birincisinde yükseliş, ikincisinde dönüş vardır. Yahya Kemal ile Tanbûrî Cemil Bey'i ayıran taraflar da bu ortaklığı daha anlamlı kılar. Yahya Kemal'in sanatı mimarîdir; kelimeyi seçer, mısrayı işler, şiiri büyük bir sabırla kurar. Cemil Bey'in sanatı ise özellikle taksimde anlık bir doğuşa dayanır; makam içinde yürür, arar, bulur, parlar ve kaybolur. Yahya Kemal'de abide duygusu, Cemil Bey'de iç yanış ve icra dehası baskındır. Fakat ikisi de ölçü ile vecdi birleştirir. Yahya Kemal'de aruzun ve dil musikisinin disiplini vardır; Cemil Bey'de makam bilgisinin ve saz hâkimiyetinin terbiyesi. İkisinde de serbestlik, disiplinin içinden doğar. Bugünün dünyasında bu iki sanatkârı birlikte düşünmek, sadece bir nostalji meselesi değildir. Asıl mesele, bir medeniyetin hangi yollarla hatırlandığı ve yeniden üretildiğidir. Medeniyet yalnız müzelerde saklanan eşya, kitaplarda anlatılan tarih veya törenlerde tekrarlanan semboller değildir. Medeniyet, kelimelerde, seslerde, ritimlerde, makamların duygu ikliminde ve şehirlerin hafızasında yaşamaya devam eder. Yahya Kemal'in şiiri ile Tanbûrî Cemil Bey'in mûsikisi bize bunu hatırlatır. Bu yüzden "Kar Mûsikîleri"ndeki eski plak, sıradan bir eşya değildir. Çünkü insan bazen bir şehre coğrafya yoluyla değil, ses yoluyla döner. Sonuçta Yahya Kemal ve Tanbûrî Cemil Bey, kaybolmuş bir dünyanın ağıtçıları değildir. Yahya Kemal kelimeye makam verir; Cemil Bey makamı şiire dönüştürür.

Maliye politikası, tercihen bir mali kural çerçevesinde, dezenflasyonun öncü aracı haline gelmelidir. Ancak bu mali sıkılaşma, sosyal transferleri mekanik biçimde kısmak şeklinde değil; görev zararları, yarı-mali destekler, hedefi belirsiz Hazine yardımları, verimsiz teşvikler ve performansı ölçülmeyen fon aktarımlarını disipline etmek şeklinde tasarlanmalıdır. Nitekim IMF de Türkiye için mevcut politika karmasını sıkı para politikası, ılımlı ücret artışı ve geniş anlamda nötr maliye politikası olarak tanımlamakta; daha hızlı dezenflasyon için 2026–27 döneminde ilave mali sıkılaşmanın önemini vurgulamaktadır. Çünkü mali sıkılaşmanın yanlış yerden yapılması, dezenflasyon programının toplumsal meşruiyetini zayıflatır. Maliye politikası aynı hedefe destek vermezse, Merkez Bankası'nın faizi daha uzun süre yüksek tutması gerekir. 2026 Ocak-Mart döneminde merkezi yönetim bütçe giderleri 4 trilyon 425,4 milyar TL, bütçe gelirleri 4 trilyon 5,4 milyar TL ve bütçe açığı 420 milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Bu nedenle maliye politikasının görevi yalnızca Merkez Bankası'nın yaptığını boşa çıkarmamak değildir. Mali disiplin, sosyal devletin zayıflatılması anlamına gelmemelidir. Başka bir ifadeyle, mali disiplin sosyal harcama düşmanlığı değil, verimsiz harcama düşmanlığıdır. 2026 Ocak-Mart döneminde cari transferler 1 trilyon 603,8 milyar TL'ye ulaşmış ve toplam bütçe giderlerinin yaklaşık yüzde 36'sını oluşturmuştur. Fakat burada dikkat edilmesi gereken kritik bir nokta vardır: Cari transferler tek bir blok değildir. Dolayısıyla "cari transferleri kısalım" demek yeterli değildir. Asıl mesele, cari transferlerin içinde hangisinin sosyal koruma, hangisinin üretken destek, hangisinin görev zararı, hangisinin hedefi belirsiz kurumsal aktarım ve hangisinin yarı-mali politika aracı olduğunu ayırmaktır. Görev zararları, maliye politikasının arka kapısıdır; bu kapı kapanmadan mali disiplin kalıcı olamaz. Fakat "diğer Hazine yardımları", fon destekleri ve performansı ölçülmeyen kurumsal transferler mutlaka gözden geçirilmelidir. Üçüncü alan, verimsiz teşvikler ve yarı-mali kredi mekanizmalarıdır. Ancak bu başlıkları mali sıkılaşmanın ana omurgası gibi görmek doğru değildir. Makro mali sıkılaşmanın esas gücü buradan değil, görev zararları, Hazine yardımları ve yarı-mali desteklerin disipline edilmesinden gelecektir. Ama doğru soru "nereden keselim?" değil, "hangi harcama gerçekten kamu yararı üretiyor?" sorusudur.

Oradaki teşhis basitti: Eğer kur fiilen kontrollü bir hatta tutuluyor, buna karşılık dezenflasyon yükü büyük ölçüde para politikasına bırakılıyorsa, enflasyonu düşürmek mümkündür; fakat bu düşüş yavaş, kırılgan ve toplumsal maliyeti yüksek olur. Artık mesele yalnızca fazla talep, kur geçişkenliği veya emtia fiyatları değildir. Bu nedenle yüzde 30'un altına iniş, sadece teknik bir para politikası meselesi değildir. Bu aşamada enflasyonu düşürmek için enflasyon rejimini değiştirmek gerekir. Firmalar fiyatlarını "nasıl olsa yeniden artacak" varsayımıyla belirliyorsa, çalışanlar geçmiş enflasyonu telafi edecek ücret artışları istiyorsa, kiralar ve hizmet fiyatları geriye dönük endeksleme mantığıyla hareket ediyorsa, merkez bankasının faiz kararı tek başına yeterli olmaz. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir. 2023'ten bu yana uygulanan programı yalnızca bir dezenflasyon programı olarak görmek eksik olur. Nitekim OVP'de rezervlerin güçlendirilmesi ve KKM'den çıkış stratejisi vurgulanmış; Nisan 2026 itibarıyla KKM bakiyesinin sembolik düzeylere kadar gerilediği görülmüştür. Artık mesele sadece "yangını söndürmek" değil, enflasyon beklentilerini kalıcı biçimde aşağı çekecek kapsamlı ve ilan edilmiş bir istikrar programı kurmaktır. TCMB'nin sıkı para politikası duruşunun talep, kur ve beklenti kanalları üzerinden dezenflasyonu destekleyeceği resmi metinlerde vurgulanmaktadır; fakat mevcut hedeflerle gerçekleşmeler ve beklentiler arasındaki mesafe, daha kapsamlı bir revizyon ihtiyacını göstermektedir Bu noktada üç alternatiften söz edilebilir: Heterodoks İstikrar Programı, "Serbest Kur Rejimi + Birincil (Temel) Politika Sıkı Para Politikası + İkincil (Destekleyici) Politika Sıkı Maliye Politikası" ve "Kontrollü Kur Rejimi + Birincil (Temel) Politika Sıkı Maliye Politikası + İkincil (Destekleyici) Politika Sıkı Maliye Politikası" Birinci seçenek, klasik anlamda heterodoks istikrar programıdır: sıkı para, sıkı maliye ve bazı temel fiyatların, ücretlerin veya kamu tarifelerinin bir süreliğine dondurulması. IMF'nin son Türkiye değerlendirmesinde de Türkiye'nin hukuken serbest dalgalı kur rejimine sahip olmakla birlikte fiilen "crawl-like" bir kur düzenine yakın sınıflandırıldığı görülmektedir. Başarılı olabilmesi için çok güçlü bir iletişim, yeterli rezerv tamponu, sadeleşmiş para politikası çerçevesi ve maliye politikasının açık desteği gerekir. Eğer kur kontrollü tutulacaksa, o zaman dezenflasyonun ana yükünü para politikası değil, maliye politikası taşımalıdır. Bugünkü dış koşullar, enerji fiyatları ve jeopolitik belirsizlikler dikkate alındığında, 2026 sonu için yüzde 24-26 aralığında daha ulaşılabilir bir hedef, eğer güçlü bir programla birlikte açıklanırsa, güven kaybı değil kredibilite onarımı sağlayabilir. Teşhis şuydu: Kur rejimi ile istikrar politikası uyumsuz olduğunda dezenflasyon yavaşlar ve pahalılaşır. Terapi ise şudur: Ya kur daha serbest bırakılıp para politikası ana araç haline getirilmeli ya da kontrollü kur rejimi sürdürülecekse maliye politikası dezenflasyonun ana taşıyıcısı yapılmalıdır.

Son günlerde kamuoyunda giderek daha sık duyduğumuz bir söylem var: "Bu dezenflasyon programı çok maliyetli; öyleyse bundan vazgeçelim." İlk bakışta bu itiraz anlaşılır görünüyor. Çünkü büyüme yavaşlıyor, kredi koşulları sıkılaşıyor, istihdam üzerindeki baskılar artıyor ve toplum geniş anlamda bir "soğuma" maliyetini hissediyor. Sorun dezenflasyon değil; pahalı dezenflasyondur Açık ekonomi makro iktisadının temel çerçevelerinden biri olan Mundell-Fleming modeli, basit ama güçlü bir fikir verir: Para politikası, maliye politikası, kur rejimi ve sermaye hareketleri birbirinden bağımsız değildir. Yani sorun yalnızca "yüksek açık" değildi; açık ekonomi rejimine uygun olmayan bir politika karması idi. Dünya Bankası ve diğer uluslararası değerlendirmeler, 2001 krizinin yalnızca teknik bir bankacılık sorunu değil, kirli "crawling peg" rejimi ile finansal yapı arasındaki uyumsuzluğun sonucu olduğunu ortaya koydu. Sonuç yine ağır bir kur düzeltmesi ve yüksek enflasyon oldu. Aynı nedenle bugün de tartışmayı "faiz yüksek mi, düşük mü?" düzeyine indirgemek eksik kalır. Fakat IMF'nin 2026 Türkiye raporu, de jure rejimin serbest dalgalı olmasına rağmen de facto sınıflandırmanın "crawl-like" olduğunu açıkça belirtiyor. Yani "dalgalı kur" deyip fiilen "kontrollü kur" rejimi uygulanıyor. Aynı rapor, mevcut politika karmasını da "sıkı para politikası, ılımlı ücret artışı ve geniş anlamda nötr maliye politikası" olarak tanımlıyor; bu bileşimin ancak kademeli bir dezenflasyon üreteceğini söylüyor. Merkez Bankası 22 Nisan 2026 tarihli kararında politika faizini yüzde 37'de, gecelik borç verme faizini yüzde 40'ta tutmuş; sıkı para politikası duruşunun talep, kur ve beklenti kanalları üzerinden dezenflasyonu güçlendireceğini belirtmiştir. Üstelik TCMB'nin Şubat 2026 Enflasyon Raporu, 2026 sonu için yüzde 15-21 tahmin aralığı ve yüzde 16 ara hedefi vermektedir. Hazine ve Maliye Bakanlığı verilerine göre Mart 2026'da bütçe 229,9 milyar TL açık vermiş, faiz dışı denge ise sınırlı bir fazla üretmiştir; Ocak-Mart döneminde de faiz dışı fazla korunmuştur. Ancak IMF'nin "broadly neutral fiscal policy" ifadesi de tam burada önem kazanıyor: Nötr maliye politikası, yüksek enflasyonla mücadelede para politikasının işini zorlaştırmayan ama onu belirgin biçimde kolaylaştırmayan maliye demektir. Mart 2026 PPK özetine göre 23 Ocak'tan 6 Mart'a kadar brüt rezervler 18,1 milyar dolar gerilemiş; CDS yükselmiş ve kur oynaklığı artmıştır. Türkiye'de tartışılması gereken konu "faiz çok yüksek, o halde programı bırakalım" değildir.

Çünkü mevcut kompozisyon bize şunu söylüyor: Türkiye'de sorun sadece "çok harcama" değil, faizin büyüdüğü, yatırımın sıkıştığı ve transferlerin çok geniş yer tuttuğu bir harcama yapısıdır. Bir önceki yazıda, dezenflasyon programının para cephesindeki temel açmazına dikkat çekmiştim: Merkez Bankası yüksek faiz, kontrollü kur, kredi kısıtları ve sterilizasyon yoluyla geniş para artışını sınırlamaya çalışıyor; fakat bu başarı tam ve temiz bir başarı değil, kompozisyonu değişmiş bir sıkılaşma. Merkezi yönetim bütçesi mart ayında 1 trilyon 460,4 milyar TL gider, 1 trilyon 230,5 milyar TL gelir ve 229,9 milyar TL açık verdi. Daha önemlisi, geçen yıl martta 100,2 milyar TL faiz dışı açık varken bu yıl martta 6,1 milyar TL faiz dışı fazla oluştu. Ocak-Mart toplamında da tablo belirgin biçimde iyileşti: bütçe açığı 2025'in aynı dönemindeki 710,8 milyar TL'den 420,0 milyar TL'ye gerilerken, faiz dışı denge 246,9 milyar TL açıktan 456,0 milyar TL fazlaya döndü. Mart ayında bütçe gelirlerinin yaklaşık yüzde 85,9'u vergi gelirlerinden geldi; geçen yıl aynı ayda bu oran yüzde 84,2 idi. Martta bütçe gelirleri yıllık yüzde 60,6, vergi gelirleri yüzde 63,9 arttı. İlk çeyrekte ise toplam gelir artışı yüzde 66,4, vergi gelirlerindeki artış yüzde 66,1 oldu. Mart ayında toplam harcamanın yüzde 37,1'i cari transferlerden, yüzde 27,8'i personel giderlerinden, yüzde 16,2'si faiz giderlerinden oluştu. İlk çeyrek toplamında tablo daha da net: cari transferler toplam harcamanın yüzde 36,2'si, personel giderleri yüzde 29,4'ü, faiz giderleri yüzde 19,8'i oldu. Geçen yılın ilk çeyreğinde sermaye giderlerinin payı yaklaşık yüzde 5,5, faiz giderlerinin payı ise yüzde 14,9 düzeyindeydi. IMF de şubat değerlendirmesinde Türkiye'de enflasyonun Eylül 2024'teki yüzde 49,4 düzeyinden Aralık 2025'te yüzde 30,9'a gerilediğini, bunun arkasında sıkı para politikasının yanı sıra güçlü mali konsolidasyon ve ihtiyatlı gelirler politikasının bulunduğunu söylüyor. Tam da bu yüzden, artık "sıkılaşma var mı yok mu?" sorusundan çok, "sıkılaşmanın kompozisyonu doğru mu?" sorusunu sormak gerekir. Ancak makro düzeydeki gerçek açıktır: Bütçede yatırımın payı zaten çok düşmüşken, faiz yükü hızla büyürken ve cari transferler en büyük kalem olmayı sürdürürken, harcama kompozisyonunu değiştirmeden yalnızca "daha az harcama" çağrısı yapmak iktisaden yeterli değildir.

Türkiye'de yürüyen dezenflasyon çerçevesi, klasik anlamda bütüncül bir istikrar programı değil; daha çok yüksek faiz, kontrollü kur, kredi kısıtları ve likidite sterilizasyonu üzerine kurulu bir para politikası mimarisidir. TCMB'nin kendi metinleri de likidite ve para arzı üzerinde bütçe açığı, kamu borçlanması ve kamu iştiraklerinin kredi kullanımının belirleyici olabildiğini kabul ediyor; IMF de mevcut bileşimin dezenflasyona katkı verdiğini ama risk ve maliyet taşıdığını açıkça not ediyor. Çünkü Merkez Bankası'nın başarı hanesine yazılabilecek bu gelişmelerin arkasında, para arzının kompozisyonunda önemli bir gerilim birikiyor: geniş tanımlı para arzı (M2) artışı görece yavaşlarken, dar tanımlı para arzı olan M1 hâlâ çok yüksek hızlarda büyüyor. TCMB'nin Aylık Para ve Banka İstatistikleri ile TÜİK'in 2025=100 bazlı TÜFE serilerinden yaptığım hesaplamaya göre, 2025 Ocak ayında yıllık artış oranı M1'de yüzde 30,2, M2'de yüzde 28,3, manşet TÜFE'de yüzde 42,1, çekirdek C endeksinde yüzde 42,7 idi. 2025 sonuna gelindiğinde manşet enflasyon yaklaşık yüzde 30,9'a, çekirdek C endeksi de yüzde 31,1'e gerilerken, M2 büyümesi yüzde 40,7'ye, M1 büyümesi ise yüzde 58,6'ya çıkmıştı. 2026'nın ilk çeyreğinde de benzer bir ayrışma sürdü: Mart 2026 itibarıyla yıllık artış oranı M1'de yüzde 41,7, M2'de yüzde 27,2, manşet TÜFE'de yüzde 30,9, çekirdek C'de ise yüzde 29,7 düzeyindeydi. 2025 Para Politikası metninde de açıkça görüldüğü gibi, kredi büyümesinin ve kompozisyonunun dezenflasyon sürecini destekleyecek biçimde şekillenmesi amaçlanıyor; buna ek olarak 2024'te kalıcı hale gelen fazla likidite zorunlu karşılıklar, TL depo alım ihaleleri ve satım yönlü döviz/altın karşılığı TL swap işlemleriyle sterilize ediliyor. Demek ki yürüyen programın ana mekanizması üç sütuna dayanıyor: Yüksek faiz, kontrollü kur ve kredi arzı kısıtlaması. Aynı değerlendirmede enflasyonun Eylül 2024'teki yüzde 49,4 düzeyinden Aralık 2025'te yüzde 30,9'a gerilediği de not ediliyor. Şubat 2026 tarihli TCMB Parasal Gelişmeler Raporu'nda geniş para arzı M3'ün yıllık büyümesinin yüzde 37,9'a gerilediği, buna karşılık M1'in yıllık büyümesinin hâlâ yüzde 65,3 olduğu açıkça belirtiliyor. Bu nedenle bugün gözlediğimiz şey basit bir "başarı–başarısızlık" ikiliği değil; araçlar arasındaki zorunlu ödünleşmedir. 2026-I Enflasyon Raporu'nda, "bütçe ve nakit açığı, kamu borçlanması ile kamu iştiraklerinin kullanacağı krediler, likidite ve para arzı üzerinde belirleyici olmakta ve enflasyon görünümünü etkileyebilmektedir" deniyor. Çünkü Merkez Bankası, enflasyonun ve para arzının sadece faiz kararlarının ürünü olmadığını; maliye politikası ve kamu finansman dinamiklerinin de belirleyici olduğunu bizzat kabul etmiş oluyor.

Bu nedenle meseleye sadece "rezervler geçen hafta arttı mı?" sorusuyla değil, "bu artış hangi kaybın ardından geldi?" sorusuyla bakmak gerekir. 30 Mart–2 Nisan haftasına, yani TCMB tablolarında 3 Nisan itibarıyla görülen son döneme baktığımızda, ilk kez belirgin bir rezerv toparlanması görüyoruz. Merkez Bankası'nın brüt döviz rezervi 55,290 milyar dolardan 58,417 milyar dolara yükseldi; artış 3,127 milyar dolar oldu. Altın rezervi 100,049 milyar dolardan 103,229 milyar dolara çıktı; burada da 3,180 milyar dolarlık artış var. Böylece toplam rezervler 155,339 milyar dolardan 161,645 milyar dolara yükselerek haftalık bazda 6,306 milyar dolarlık bir toparlanma gösterdi. Savaş öncesi son baz haftada TCMB'nin brüt döviz rezervi 73,433 milyar dolar, altın rezervi 136,827 milyar dolar, toplam rezervi ise 210,260 milyar dolar düzeyindeydi. Son açıklanan 3 Nisan haftasında ise brüt döviz rezervi 58,417 milyar dolara, altın rezervi 103,229 milyar dolara, toplam rezervler de 161,645 milyar dolara geriledi. Bu da savaş süresince brüt döviz rezervlerinde 15,016 milyar dolar, altın rezervlerinde 33,598 milyar dolar ve toplam rezervlerde 48,615 milyar dolarlık bir erime anlamına geliyor. Burada ayrıca Mart ayının haftalık ritmi de çok şey söylüyor. 6 Mart haftasında toplam rezervler 210,260 milyar dolardan 197,478 milyar dolara indi. 13 Mart haftasında 189,625 milyar dolara, 19 Mart haftasında 177,458 milyar dolara, 27 Mart haftasında ise 155,339 milyar dolara kadar geriledi. 6 Mart, 13 Mart, 19 Mart, 27 Mart ve 3 Nisan haftalarını birlikte aldığımızda yabancı yatırımcıların hisse senedi piyasasında net satışı yaklaşık 1,296 milyar dolar, DİBS piyasasında net satışı ise yaklaşık 6,888 milyar dolar oldu. Bu rakamın çok büyük kısmının DİBS kanalından gelmesi, sorunun esasen "borsa dalgalanması" değil, "Türkiye risk priminin yeniden fiyatlanması" olduğunu düşündürüyor. Son haftada rezervlerde görülen toparlanma elbette önemlidir; fakat bunu bir "normale dönüş" işareti olarak okumak için henüz erkendir.